وقتی دین به مناسک فردی تقلیل می‌یابد؛ هشدار قرآن و اهل‌بیت(ع)

به گزارش خبرنگار فرهنگی زمر نیوز، یکی از آسیب‌های جدی دینداری در جوامع دینی، نه نفی اصل دین، بلکه تقلیل آن به مجموعه‌ای از مناسک فردی و آیین‌های شخصی است. در این رویکرد، دین از یک منظومه جامعِ هدایت فرد و جامعه، به مجموعه‌ای از اعمال عبادیِ جدا از مسئولیت اجتماعی، عدالت‌خواهی و اصلاح ساختارهای ناعادلانه فروکاسته می‌شود؛ امری که با منطق قرآن و سیره اهل‌بیت(ع) ناسازگار است.

قرآن کریم به‌صراحت، دینداریِ صرفاً فردی را مورد نقد قرار می‌دهد. در سوره «ماعون»، خداوند کسانی را توبیخ می‌کند که اهل نمازند اما نسبت به یتیم، فقیر و مسئولیت اجتماعی بی‌اعتنا هستند:

«فَوَیْلٌ لِّلْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ».

در این آیات، مسئله ترک نماز نیست، بلکه غفلت از حقیقت نماز است؛ نمازی که نتواند انسان را نسبت به رنج جامعه، ظلم و فقر حساس کند، از نگاه قرآن فاقد کارکرد حقیقی خود است.

در مکتب اهل‌بیت(ع) نیز دین، هرگز به عبادت فردی محدود نمی‌شود. امام صادق(ع) با تعبیری صریح می‌فرمایند:

«مَن أَصبَحَ لا یَهتَمُّ بِأُمُورِ المُسلِمِینَ فَلَیسَ بِمُسلِم»؛

کسی که نسبت به امور مسلمانان بی‌تفاوت باشد، مسلمان نیست. این روایت، مرز روشنی میان دینداریِ حقیقی و دینداریِ منزوی ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد که بی‌تفاوتی اجتماعی، با ایمان دینی سازگار نیست.

امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در نهج‌البلاغه، نسبت به دینی که صرفاً در حد گفتار و ظواهر باقی بماند هشدار می‌دهند و سکوت در برابر ظلم را خلاف تعهد دینی می‌دانند. از نگاه آن حضرت، دین زمانی معنا دارد که انسان را به موضع‌گیری، مسئولیت‌پذیری و ایستادگی در برابر ستم وادار کند، نه آنکه به پوششی برای عادت‌کردن به وضع ناعادلانه تبدیل شود.

تقلیل دین به مناسک فردی، پیامدهای عمیقی در حوزه اعتقادی نیز به همراه دارد. یکی از مهم‌ترین این پیامدها، کمرنگ شدن اندیشه مهدویت و انتظار ظهور است. هنگامی که دین از عرصه اجتماع کنار گذاشته می‌شود، انتظار فرج نیز از یک پروژه اصلاح‌گرایانه و تمدنی، به دعایی فردی و احساسی فروکاسته می‌شود؛ در حالی که در روایات شیعه، ظهور امام زمان(عج) به‌عنوان نقطه اوج تحقق عدالت و اصلاح ساختارهای فاسد اجتماعی معرفی شده است.

در جمع‌بندی می‌توان گفت که از منظر قرآن و اهل‌بیت(ع)، دین نه مجموعه‌ای از مناسک بی‌هزینه، بلکه برنامه‌ای جامع برای هدایت فرد و جامعه است. هرگاه دین به عبادت فردی تقلیل یابد، عدالت به حاشیه می‌رود، ظلم عادی می‌شود و مسئولیت اجتماعی رنگ می‌بازد. بازگرداندن دین به متن زندگی اجتماعی، شرط احیای دینداری اصیل و مقدمه تحقق انتظار آگاهانه و فعال است.