چرا خدا روزه را واجب کرد؟ نگاهی قرآنی و روایی

الف) علّت اصلی وجوب روزه و دیگر احکام الهی

علّت اصلی تمامی واجبات و محرمات (احکام) در اسلام عزیز، این است که خداوند سبحان آن‌ها را واجب یا حرام اعلام فرموده است. از یک‌سو می‌دانیم که خالق انسان و جهان، علیم و حکیم است؛ بنابراین، تمامی اوامر و نواهی او، آگاهانه و حکیمانه می‌باشد.

از سوی دیگر، می‌دانیم که خداوند غنی و بی‌نیاز است؛ پس تمام دستوراتی که تشریع کرده، برای رشد، کمال و سعادت دنیوی و اخروی انسان است، نه برای منفعت خویش.

---

ب) فلسفۀ اصلی تکالیف: بندگی خالصانۀ خداوند

حکمت و فلسفۀ اولیه و اصلی انجام تکالیف الهی، بندگی خالصانۀ حق تعالی است؛ چراکه انسان مخلوق و بنده (عبد) است و بندگی در سرشت او نهادینه شده است.

ازاین‌رو، هیچ انسانی وجود نداشته و ندارد که هیچ‌گونه پرستش و بندگی نداشته باشد؛ تفاوت در این است که:

• برخی خالق و ربّ حقیقی خود را شناخته و او را بندگی می‌کنند؛
• و برخی دیگر، جایگزین‌هایی برمی‌گزینند و آن‌ها را می‌پرستند؛ خواه هوای نفس خود یا دیگران باشد، یا الهه‌های دروغین همچون شهوت، قدرت، ثروت، شهرت و…، یا بت‌ها و طاغوت‌های زمانه.

خداوند متعال می‌فرماید:

«أَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلًا» (الفرقان، ۴۳)

آیا دیدی کسی را که هوای نفس خویش را معبود خود گرفته است؟ آیا تو می‌توانی وکیل و نجات‌دهندۀ او باشی؟

---

ج) فواید عبادات؛ فرع بر اصل بندگی

در احادیث و متون علمی، به فواید روحی، معنوی و جسمی عباداتی چون روزه اشاره شده است؛ اما این‌ها آثار و نتایج عبادت هستند، نه حکمت اصلی آن.

حکمت بنیادین تمام احکام الهی، اطاعت و بندگی خالصانه است که موجب رشد و تقرب انسان می‌شود؛ ازاین‌رو، در همۀ عبادات مانند نماز، روزه، صدقه، جهاد و حج، نیت «قربةً الی‌الله» شرط اساسی است.

بدیهی است که هر کار نیک و هر ترک گناهی برای فرد و جامعه مفید است، اما اگر عملی رنگ عبادت نگیرد و برای قرب الهی انجام نشود، برای حیات جاودان اخروی مقبول نخواهد بود و در همین دنیا فانی می‌شود. چنان‌که خداوند می‌فرماید:

«وَالَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ…» (الأعراف، ۱۴۷)

کسی که به خدا و معاد ایمان ندارد، عملی برای آخرت خود ذخیره نکرده است تا در آن‌جا به کارش آید.

---

ماه مبارک رمضان

پیش از پرداختن به حکمت و فواید روزه، باید عظمت ماه مبارک رمضان را شناخت؛ ماه میهمانی خدا، ماه مغفرت عمومی، ماه مناجات و اجابت دعا، به برکت نزول قرآن کریم.

اگرچه زمین و آسمان و هرچه میان آن‌هاست، ملک خداوند است:

«وَلِلَّهِ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ…» (المائده، ۱۷)

اما خداوند برخی زمان‌ها و مکان‌ها را به خود اختصاص داده و به آن‌ها قداست بخشیده است؛ مانند کعبۀ معظمه، مساجد، و زمان‌هایی چون رجب، شعبان و رمضان.

تفاوت زمان و مکان در بندگی

1. مکان عبادت، نیازمند حضور فیزیکی است، اما زمان مقدس خود به‌سوی انسان می‌آید.
2. بهره‌مندی از مکان مقدس، محدود به حاضران است، اما بهره‌مندی از زمان مقدس، برای همۀ کسانی است که حرمت آن را نگه دارند.
3. پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

   «ای مردم! ماه خدا با برکت، رحمت و مغفرت به‌سوی شما آمده است.»

---

فواید ماه رمضان و روزه

روزه تنها به نخوردن و نیاشامیدن محدود نیست؛ بلکه تمرینی برای مهار نفس، ترک وابستگی‌ها و اطاعت آگاهانه از فرمان الهی است.

در این ماه، حتی برخی حلال‌ها در ساعات روز ممنوع می‌شود تا انسان افسار نفس را در دست بگیرد.

ماه رمضان، دانشگاه و اردوگاه انسان‌سازی است؛ دوره‌ای فشرده برای تزکیه، اصلاح، و تربیت اراده.

از نگاه شهید مطهری(ره):

«برنامه ماه مبارک رمضان، برنامه انسان‌سازی، تزکیه نفس، تسلط عقل و ایمان بر شهوات، و پرواز روح به سوی خداست.»

---

احادیث

• پیامبر اکرم(ص):«الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّار»
• امیرالمؤمنین(ع):«صَومُ النَّفسِ عن لَذّاتِ الدُّنیا أنفَعُ الصِّیام»
• نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲:روزه، ابزار خشوع دل، آرامش جوارح و فروتنی جان‌هاست.
• حضرت فاطمه(س):اگر روزه‌دار زبان و گوش و چشم خود را حفظ نکند، روزه‌اش چه سودی دارد؟